01Het verband

Schildklier en vermoeidheid: een klier die de motor regelt.

De schildklier is een kleine, vlindervormige klier onderaan de hals. Ze maakt twee hormonen aan, T4 (thyroxine) en T3, die bepalen hoe snel je cellen hun energie verbruiken. Ze regelen je lichaamstemperatuur, je hartslag, je stoelgang, de kracht van je spieren en de scherpte van je geest. Kan je schildklier je moe maken? Rechtstreeks: als de hormoonproductie daalt, vertraagt het hele lichaam, en vermoeidheid is vaak het eerste teken dat je opmerkt.

De dirigent zit in de hersenen. De hypofyse stuurt TSH uit, een hormoon dat de schildklier aanzet tot werken. Werkt de schildklier trager, dan stijgt de TSH om haar weer op gang te brengen; slaat ze op hol, dan daalt de TSH. Daarom is TSH het startonderzoek: de waarde verschuift vaak vóór de hormonen zelf.

Vermoeidheid door de schildklier heeft een eigen handtekening: ze is er al bij het opstaan, gaat slecht weg met rust en komt samen met andere tekenen van vertraging. Vermoeidheid die sterk wisselt van dag tot dag wijst eerder op andere oorzaken, die onze gids over aanhoudende vermoeidheid op een rij zet.

02De symptomen

Trage schildklier: de symptomen naast de vermoeidheid.

Hoe voel je je met een trage schildklier? Vertraagd. Wie het heeft, beschrijft een zware vermoeidheid, meer behoefte aan slaap, het gevoel het koud te hebben terwijl anderen het goed hebben, een minder helder hoofd. Die tekenen sluipen er in de loop van maanden in, zo geleidelijk dat je ze lang toeschrijft aan je werk, je leeftijd of de winter.

Een snelle schildklier maakt ook moe, maar anders: het lichaam slaat op hol, de nachten worden korter, de spieren van dijen en armen raken snel uitgeput. Hoe weet je of je een trage of een snelle schildklier hebt? De symptomen geven een richting, het bloedonderzoek beslist.

Hersenmist verdient een aparte vermelding: traag uit je woorden komen, vergeetachtigheid, een concentratie die halverwege de dag wegzakt. Het is een veelvoorkomend teken van een trage schildklier, dat meestal afneemt zodra de behandeling goed is ingesteld. We gaan er dieper op in in onze gids over hersenmist en in ons artikel over concentratieproblemen.

03Het bloedonderzoek

Subklinisch of manifest: de schildklierwaarden die uitsluitsel geven.

De diagnose staat of valt met een bloedonderzoek. De Franse gezondheidsautoriteit Haute Autorité de santé raadt aan te beginnen met alleen de TSH. Valt die buiten de normaalwaarden, dan komt de vrije T4 erbij en daarna, om een auto-immuunoorzaak op te sporen, de anti-TPO-antistoffen. De T3 meten voegt niets toe om een trage schildklier vast te stellen.

Subklinische hypothyreoïdie komt vaak voor: de TSH is iets te hoog, de T4 nog normaal. Moet ze behandeld worden? De Europese richtlijnen stellen meestal een behandeling voor als de TSH boven 10 mIE/l uitkomt. Daaronder wordt per geval beslist, op basis van leeftijd, antistoffen, een kinderwens en de klachten. Een licht verhoogde TSH wordt eerst opnieuw gemeten: de waarde schommelt van meting tot meting en keert soms vanzelf terug binnen de normaalwaarden.

Staat de vermoeidheid op de voorgrond, vraag dan tegelijk de onderzoeken naar de andere veelvoorkomende oorzaken aan: bloedbeeld, ferritine, vitamine B12, vitamine D, bloedsuiker. Eén bloedafname is genoeg om alles na te lopen, en zo schrijf je niet alles toe aan de schildklier. Onze gids over aanhoudende vermoeidheid beschrijft dit basisonderzoek.

04Ondanks medicatie

Moe ondanks medicatie: vijf punten om te controleren.

‘Mijn TSH is normaal, waarom ben ik nog steeds uitgeput?’ Die vaststelling klopt. In een groot Brits onderzoek meldden patiënten die levothyroxine gebruikten en een normale TSH hadden een minder goed welzijn dan mensen van dezelfde leeftijd zonder schildklierziekte. In de praktijk loop je met je arts vijf punten na, in deze volgorde.

Blijft de vermoeidheid toch bestaan, dan kan de endocrinoloog andere opties bespreken: de Europese richtlijnen van 2012 beschrijven de combinatie van T4 en T3 als een mogelijke proef, op experimentele basis, bij bepaalde patiënten. Pas je dosis nooit zelf aan. Voor stress en uitputting lees je onze gids om je cortisol te verlagen en ons artikel over de signalen van een burn-out.

05De tablet

Levothyroxine: goed innemen verandert je dag.

Word je moe van levothyroxine? In de juiste dosis levert levothyroxine hetzelfde hormoon als dat wat een gezonde schildklier aanmaakt. Maar het wordt minder goed opgenomen dan je denkt, en een onregelmatige opname is al genoeg om de TSH te verschuiven. De bijsluiter raadt aan de tablet ’s ochtends nuchter in te nemen met een glas water, minstens dertig minuten vóór het ontbijt.

• De koffie wacht: in een Italiaanse studie verminderde een espresso die samen met de tablet of vlak erna werd gedronken de opname duidelijk. Houd minstens dertig minuten tussen de twee, langer als je TSH moeilijk stabiel blijft.
• IJzer en calcium op afstand: houd minstens vier uur tussen de tablet en een ijzer- of calciumsupplement.
• Maagmedicijnen: bepaalde maagzuurbinders en protonpompremmers kunnen de opname verstoren. Meld ze aan je arts.
• Soja en vezels: een ontbijt dat heel rijk is aan soja of vezels, vlak erna gegeten, kan de opname ook verminderen.
• Regelmaat: zelfde tijdstip, zelfde manier, elke dag.

Een wissel van merk of formule volg je op dezelfde manier op: de TSH wordt in de weken erna gecontroleerd. En vergeet je een tablet, neem hem dan in zodra je eraan denkt in de loop van de dag, zonder de dosis van de volgende dag te verdubbelen. Wat koffie betreft helpen ons artikel over koffie op een nuchtere maag en dat over de werkingsduur van cafeïne je om je eerste kop op het juiste moment te drinken.

07Bij vrouwen

Schildklier bij vrouwen: drie periodes om op te letten.

Schildklierziekten treffen veel vaker vrouwen dan mannen, vooral de ziekte van Hashimoto. Deze auto-immuunontsteking van de schildklier is de eerste oorzaak van een trage schildklier in landen waar de jodiuminname voldoende is, zoals Frankrijk. Het afweersysteem valt de klier geleidelijk aan, vaak jarenlang voordat de TSH stijgt. Drie levensfasen vragen bijzondere aandacht.

Deze drie periodes hebben iets gemeen: je schrijft de vermoeidheid er graag toe aan de omstandigheden, de baby, de nachten, de leeftijd. Toch verdient ze een eenvoudige bloedtest, zeker als schildklierziekten in de familie voorkomen. Vanaf je veertigste gaan onze gids over de perimenopauze en ons artikel over vermoeidheid in de overgang verder op dit hoofdstuk in.

08Zonder schildklier

Leven zonder schildklier: vermoeidheid na de operatie.

Na een volledige verwijdering van de schildklier (totale thyreoïdectomie) vervangt levothyroxine de hele productie van de klier, levenslang. De eerste weken zijn vaak vermoeiend: de narcose, de wondgenezing, een dosis die nog gezocht wordt, soms een behandeling met radioactief jodium na kanker. De meeste mensen hervatten daarna een normaal leven. Je moet de instelling gewoon de tijd geven.

Een hoge TSH met levothyroxine, zonder schildklier, betekent meestal een te lage dosis of een tablet die slecht wordt opgenomen: lees de innameregels van het vorige hoofdstuk nog eens na vóór je afspraak. Na kanker kan de streefwaarde voor TSH bewust lager liggen; dat bepaalt het team dat je volgt. Tot slot kunnen tintelingen rond de mond of in de vingers en krampen na de operatie wijzen op een te laag calcium: meld dat meteen. De bijschildklieren, die het calcium regelen, liggen vlak tegen de schildklier aan en raken soms verzwakt door de ingreep.

09De nodules

Schildkliernodule en vermoeidheid: wat je moet weten.

Kan een schildkliernodule vermoeidheid veroorzaken? Zelden op zichzelf. Nodules (knobbeltjes) komen heel vaak voor: een echografie vindt ze bij een groot deel van de volwassenen, des te meer met de leeftijd en bij vrouwen, en de overgrote meerderheid is goedaardig. De meeste veranderen niets aan de werking van de klier.

Gaan vermoeidheid en een nodule samen, dan controleer je dus de werking van de schildklier. Een zogenaamde ‘warme’ nodule kan te veel hormonen aanmaken en een snelle schildklier geven; een ziekte van Hashimoto kan gepaard gaan met nodules en een trage schildklier. Het onderzoek combineert de TSH met een echografie van de hals; afhankelijk van de grootte en het uitzicht van de nodule stelt de arts een punctie met een fijne naald voor, snel en tijdens de consultatie.

• Een nodule die snel groeit of hard aanvoelt.
• Een hese stem die langer dan een paar weken aanhoudt.
• Moeite met slikken of ademen.
• Lymfeklieren die opzwellen in de hals.

Met deze vier tekenen ga je naar de arts zonder op de volgende controle te wachten. Daarbuiten wordt een toevallig ontdekte nodule opgevolgd, meestal met een controle-echografie. En staat de vermoeidheid op de voorgrond, neem dan het basisonderzoek uit hoofdstuk 3 er weer bij: de oorzaak ligt vaak elders.

10In het dagelijks leven

Vermoeidheid en schildklier: wat doe je in het dagelijks leven?

Wat helpt tegen vermoeidheid door de schildklier? Een goed ingestelde behandeling doet het grootste deel van het werk; de rest speelt zich overdag af.

Op je bord heeft de schildklier jodium nodig, dat je vindt in vis, zuivel en gejodeerd zout. Vermijd daarentegen jodiumsupplementen en geconcentreerd zeewier zonder medisch advies: een teveel aan jodium kan de klier evengoed ontregelen. Kool en soja hoef je niet te schrappen, gekookt en in normale hoeveelheden.

Sommige planten werken in op de schildklierhormonen, zoals ashwagandha: vraag advies voordat je ze combineert met je behandeling. Ons artikel over de voorzorgen bij ashwagandha zet alles op een rij. Lees voor overdag ook ons artikel over de dip van 16 uur en onze richtlijn voor het aantal koppen koffie per dag.

11Het 21-dagenplan

Weer energie krijgen: een plan in 21 dagen.

Al je gewoonten in één week veranderen houdt geen stand. Dit plan voert er drie per week in, in de volgorde waarin ze het zwaarst wegen als je met een trage schildklier leeft. Houd van de eerste tot de laatste dag een vermoeidheidsdagboek bij: een score van 1 tot 10 ’s ochtends, ’s middags en ’s avonds. Het laat je vooruitgang zien.

Vergelijk na drie weken de eerste en de laatste pagina van je dagboek. Neemt de vermoeidheid af, houd deze gewoonten dan nog een maand vol om ze te verankeren. Blijft ze sterk, laat het dagboek dan aan je arts zien, samen met de lijst van wat je inneemt: dat is het beste vertrekpunt om de dosis te herzien en het onderzoek aan te vullen.

Onze formule

Voor de dagelijkse vermoeidheid: onze formule Energie.

Je behandeling blijft de basis van alles. Daaromheen hebben we voor de vermoeidheid van elke dag Energie bedacht: cordyceps, maca, gember en vitamine C, die bijdraagt tot de vermindering van vermoeidheid en moeheid. Een formule zonder cafeïne, die past in de ochtendroutine die hierboven beschreven staat.

Voedingssupplement, te gebruiken als onderdeel van een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde levensstijl. Word je behandeld voor je schildklier, vraag dan je arts om advies voordat je een supplement neemt.

12Wanneer naar de arts

Schildklier en vermoeidheid: wanneer meteen naar de arts?

Schildklierziekten zijn goed te behandelen, en de eerste afspraak maak je bij je huisarts. Die kan het bloedonderzoek voorschrijven, de behandeling aanpassen en je zo nodig doorverwijzen naar een endocrinoloog. Neem je vermoeidheidsdagboek mee en de lijst van wat je inneemt.

Heb je sombere gedachten, bel dan 113, de landelijke hulplijn voor zelfmoordpreventie, gratis en 24 uur per dag bereikbaar.

Bronnen

1. Agence nationale de sécurité du médicament (2017). Levothyrox: informatie over de nieuwe formule; ongeveer 3 miljoen patiënten behandeld met levothyroxine in Frankrijk. Bijsluiter van Levothyrox (nuchter innemen, minstens 30 minuten vóór het ontbijt).
2. Haute Autorité de santé (2023). Hypothyreoïdie bij volwassenen: diagnose, behandeling en opvolging. Samenvattende fiche.
3. Chaker L., Bianco A. C., Jonklaas J., Peeters R. P. (2017). Hypothyroidism. The Lancet, 390(10101), 1550-1562.
4. Jonklaas J. et al. (2014). Guidelines for the treatment of hypothyroidism: prepared by the American Thyroid Association task force on thyroid hormone replacement. Thyroid, 24(12), 1670-1751.
5. Pearce S. H. S. et al. (2013). 2013 ETA guideline: management of subclinical hypothyroidism. European Thyroid Journal, 2(4), 215-228.
6. Wiersinga W. M. et al. (2012). 2012 ETA guidelines: the use of L-T4 + L-T3 in the treatment of hypothyroidism. European Thyroid Journal, 1(2), 55-71.
7. Saravanan P. et al. (2002). Psychological well-being in patients on ‘adequate’ doses of l-thyroxine: results of a large, controlled community-based questionnaire study. Clinical Endocrinology, 57(5), 577-585.
8. Stott D. J. et al. (2017). Thyroid hormone therapy for older adults with subclinical hypothyroidism. The New England Journal of Medicine, 376(26), 2534-2544.
9. Feller M. et al. (2018). Association of thyroid hormone therapy with quality of life and thyroid-related symptoms in patients with subclinical hypothyroidism: a systematic review and meta-analysis. JAMA, 320(13), 1349-1359.
10. Benvenga S. et al. (2008). Altered intestinal absorption of L-thyroxine caused by coffee. Thyroid, 18(3), 293-301.
11. Alexander E. K. et al. (2017). 2017 Guidelines of the American Thyroid Association for the diagnosis and management of thyroid disease during pregnancy and the postpartum. Thyroid, 27(3), 315-389.
12. Durante C. et al. (2018). The diagnosis and management of thyroid nodules: a review. JAMA, 319(9), 914-924.
13. Hirshkowitz M. et al. (2015). National Sleep Foundation's sleep time duration recommendations. Sleep Health, 1(1), 40-43.
14. Verordening (EU) nr. 432/2012 van de Commissie: toegestane gezondheidsclaims (vitamine C).